Laiciteti si kujdes për lirinë e besimit

Nga Geron Kamberi

Gjithmonë  kur gjendesh përballë një objekti kulti, bashkë me kërshërinë për të parë një vend të shenjtë, vetvetiu rikthehet pyetja mbi rolin e fesë e të  besimit në jetën e njerëzve dhe raporti i saj me shoqërinë moderne e sistemin politik të demokracisë liberale. Iluminizmi e racionalizmi e shkëputën fenë nga roli mbisundues në shoqëri duke sjellë konceptet e laicitetit apo sekularizmit në ndërtimin e shtetit që datojnë si emërtime që prej gjysmës së shek XIX (termi secularism i përdorur në vitin 1851 nga shkrimtari anglez George Holyakie dhe termi laicitet në vitin 1871). Sociologu francez Emil Comte në librin Format elementare të jetës  fetare na shpërfaqi faktin se feja është një fenomen i rëndësishëm social.

Pas kapërcimit nga politeizmi në fetë monoteiste dhe institucionalizimi i fesë në shoqëri u realizua në forma të ndryshme. Edhe institucionet e mëvonshme laike nuk mjaftuan për ta shkëputur njeriun nga feja megjithëse 10 porositë e Zotit për Moisiun në Malin Sinai u shndërruan në kode, rregulla e ligje për shoqëritë modern. Besimet kryesore fetare në të gjithë botën e kanë  ngulitur në tekstet e shenjta, raportin mes të mirës dhe të keqes, jetës dhe vdekjes Bërthama morale e të gjitha feve përbëhet nga rregulli i artë dhe parimi familjar në ‘Mos u bëj të tjerëve atë që tjerët nuk donin ta bënin ty’.

Por përgjatë historisë të gjitha fetë patën ndarjet apo skizmat e tyre që dukej se  riprodhonin si për inerci ndasitë e shoqërive laike të ndikuara nga interesat, paratë e  klasat ndërkohë që mes tyre filluan  ndasitë nga zëdhënësit e zotit mbi tokë. Si rrjedhojë  fetë kryesore kanë  prodhuar emra të tillë si heretik, inkuizicion, kryqëzatë, qafir, xhihad duke e trazuar shpeshherë pushtetin shpirtëror. Nuk përbën rastësi fakti se në veprën e tij Letra për Tolerancën, filozofi politik anglez John Lock shtronte argumentet në favor të tolerancës fetare si parathënie e parimit të laicitetit, duke patur një shtet të baraslarguar nga besimet e ndryshme.

Është e njohur tashmë se laiciteti është shpesh i lidhur me periudhën e Iluminizmit në Europë dhe luajti një rol kryesor në shoqëritë perëndimore, ndërsa sot në vendet perëndimore, ku mbizotëron besimi i krishterë, roli i kishë dhe laiciteti ndërlidhen me tema të tilla aborti, kontraceptivët, qelizat staminale, martesat mes të njëjtit seks. Prej fillimit të shekullit XX përballë rolit të fesë në shoqëri qëndron shteti laik që shfaqet si parimi i ndarjes së institucioneve të shtetit dhe personave që përfaqësojnë atë nga parimet fetare duke deklaruar asnjanësinë në çështjet e besimit, por duke u kujdesur ta garantojnë lirinë e besimit për individët. Institucionalizimi i ndarjes së fesë nga shteti u shfaq në modelin e laicizmit francez me miratimin më 9 dhjetor 1905, nga Parlamenti francez, e Ligjit të ndarjes së kishës nga shteti, i propozuar nga qeveria e majtë e Emile Combes. E ashtuquajtura Republika e Tretë Franceze u mbështet mbi tre parime; asnjanësia e shtetit në çështjet e fesë, liria e besimit fetar dhe marrëdhënia e shtetit lidhur me kishën. Ligji ishte themeli i parimit franceze të laicitetit.

Ndërsa demokracitë e pasluftës së dytë botërore e zhvendosën fenë në sferën e të drejtave të lirisë së besimit si e drejtë  themelore e çdo qenie njerëzore. Kjo u mishërua në Nenin 18 të Deklaratës  Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR) dhe Konventa Ndërkombëtare mbi të Drejtat Civile e Politike( ICCPR) a) lirinë për të zgjedhur ose jo një besim fetar dhe 2) lirinë për ushtruar besimin fetar. Përtej kësaj historie të marrëdhënieve të shtetit me fenë, parimet filozofike të sekularizmit i ndeshim që në antikitetin grek e romak me filozofë të tillë si Epikuri dhe Mark Aureli nga Iluminizmi si John Lock, Didero, Voltaire, Spinoza, Madison dhe Tomas Jeffersin dhe ata bashkëkohorë si Bertrand Rusell, Ingersoll. Por siç thotë Peter Stanford “Nitche që shpalli me besim në vitet 1880 se Zoti kishte vdekur do të habitej kur të shihte se pas më shumë se 100 vjetësh sesa shumë flitet dhe debatohet për fenë dhe praninë e saj”.

Raporti i fesë në shoqëritë moderne dhe sistemet politike të botës perëndimore shpesh nuk ka kufij tipikë të karakterit laik. Televangjelizmi amerikan me pastorët protestantë Bill Graham në Amerikë që mbërrin deri në fushatat presidenciale, betimi i presidentit amerikan mbi Bibël dhe fraza God Bless America (Zoti e bekoftë Amerikën) pas fjalimit të presidentit amerikan drejtuar janë dëshmi të peshës së religjionit. Ndërkohë fenomene të tilla si Papati dhe shteti i Vatikanit, Enciklikat e Papës, Partitë Demokristiane apo Social Kristiane në sistemin politik europian që promovojnë doktrinën sociale të Kishës katolike tregojnë për rolin e fesë e të besimit  në shoqëritë europiane perëndimore.

Paradokset e rikthimit të rolit të fesë në hapësirën e debatit publik brenda shoqërive që qeverisen nga modelet e demokracisë liberale kanë marrë një hov të ri, veçanërisht pas viteve ’90. Në vendet ish-komuniste rikthimi i rolit të fesë u përputh me krizën e identitetit të individëve si rrjedhojë e tranzicionit social-politik. Pas viteve ’90 artikulli i prof. të Universitetit të Harvardit Samuel Huttington Përplasja e qytetërimeve të botuar fillimisht në revistën Foreign Affairs (1993), nxiti debatin se tashmë konflikti ideologjik që kishte ndarë botën në dy kampe do të zëvendësohej me konfliktet fetare. Profecia apo paralajmërimi i tij ishte një kambanë që filloi të pasqyrohej me identitetet e reja dhe ndikimin që po luanin komunitetet e ndryshme fetare.

Ngjarjet e 11 shtatorit 2001 sollën përdorimin e termave të tillë si “terrorizmi islamik”, “luftë e shenjtë” duke e zhvendosur ligjërimin publik në mediat sociale. Nga ana tjetër, emigracioni ka rritur në mënyrë të dukshme praninë e besimeve të tjera në Bashkimin Europian veçanërisht të popullsive myslimane ku mbizotërojnë vende të tilla si Franca Gjermani, Britania dhe Italia. Pas ngjarjeve të 11 Shtatorit 2001, në SHBA, ngjarjet e vrasjes së regjisorit Teon Van Gog, bombat në Madrid, Londër, Francë, Belgjikë, Gjermani tronditën besimin në nocionin europian të  multikulturalizmit ku përfshihej liria e besimit për komunitetet e tjera, siç ishin ato të besimit islam.

Këtë vit Raporti i  Raportuesit Special të OKB për lirinë fetare e të besimit përqendrohet te marrëdhëniet e shtetit dhe fesë, si dhe impaktin e tyre mbi lirinë e besimi. Megjithëse e drejta ndërkombëtare nuk parashikon norma të veçanta të marrëdhënies mes shtetit e fesë, ajo i imponon shtetit detyrën për të qenë garantues i paanshëm i lirisë së besimit. Në emër të këtij parimi edhe  në rastet kur feja merr një rol më të madh në shoqëritë laike e demokratike duke përdorur hapësirën publike të ligjërimit e veprimit, për shkak të korrektesës politike vërehet vetëpërmbajtje nga shtetet.

Në maj 2016, Presidenti i Komisionit Europian Jean-Cluade Juncker krijoi funksionimin e Dërguarit Special të lirisë së fesë apo besimit jashtë BE dhe emëroi atje Jan Figel. Misioni i tij përqendrohet në respektin e diversitetit dhe dialogut ndërfetar. Nga ana tjetër vendimi i Gjykatës Europiane të Drejtësisë, në mars 2017, pas kërkesës së Francës e Belgjikës lidhur me mbajtjen e simboleve fetare në vendin e punës dhe vendimet e disa vendeve europiane për ndalimin e veshjes myslimane të burkës për gratë është tregues i përballjes së koncepteve e mentaliteteve për të ndarë kufijtë e laikes me të drejtat e individëve që besojnë. Por shpesh ekzistenca e “kufijve të brishtë” mes laicititet dhe të drejtës së besimit është shoqëruar me tërheqjen e shteteve të ndryshme në emër të respektimit të drejtave të njeriut.

Përballë këtij sfondi të përgjithshëm ngjarjesh e faktesh, Shqipëria e ka përcjellë raportin mes fesë e shoqërisë që në gjysmën e shekullit XIX përmes laicitetit poetik të shprehur nga vargjet “feja e shqiptarit është shqiptaria”, çka nënkuptonte domosdoshmërinë e sekularizmit të shtetit të ardhshëm shqiptar.

Periudha e parë e shtetit shqiptar 1920-1939, miratimi nga Parlamenti shqiptar më 5 qershor 1923 i Statutit Ligjor të Komuniteteve Fetare, u pasua nga neni 5 i statuteve themelore të Republikës së 2 marsit 1925 dhe të Mbretërisë së shtatorit 1928, ku sanksionohej se feja nuk duhej të përdorej për qëllime politike.

Pas ateizmit të detyruar të periudhës 1967-1990, e drejta e besimit u rikthye. Pati një ringjallje të besimit fetar. Në këtë mes Shqipëria, si vend me besime të ndryshme fetare, u përball me ripozicionimin e rolit të fesë dhe Kushtetuta e RSH në Nenin 3, 10, 18 e 24 përcakton një sërë elementësh që garantojnë laicitetin e shtetit shqiptar por edhe ushtrimin e lirisë së besimit nga individët shqiptarë. Në bazë të nenit 10 pika 5 e Kushtetutës marrëdhëniet ndërmjet Shtetit dhe komuniteteve fetare rregullohen mbi bazën e marrëveshjeve të lidhura ndërmjet përfaqësuesve të tyre dhe Këshillit të Ministrave çka nënkupton një kornizë kombëtare ligjore të raportit mes shtetit laik dhe besimit, ku përfshihet Komiteti Shtetëror i Kulteve që prej vitit 1991.

Në disa raste në këto marrëdhënie vërehet një teprim i korrektesës politike nga ana e institucioneve shtetërore kur bëhet fjalë për aspekte të ndryshme të ligjërimit publik të përfaqësuesve të caktuar të feve që dalin në publik për tema të tilla si historia, pushtimi osman, lufta e Skënderbeut, Nënë Tereza.

Nga ana tjetër vënia e theksit mbi vlerën e tolerancës fetare që dëshmon Shqipëria mes pesë komuniteteve fetare të njohura zyrtarisht ka ndikuar në një qasje të përballjes të tërthortë apo tërheqjes për  çështje të caktuara. Raporti i ligjërimit publik në mediat sociale apo në shtyp ka ndikuar që komunitetet fetare të trajtohen me kujdes falë rëndësisë së tyre për kohezionin social dhe ku parimi i laiciteti shihet më shumë si kujdesi për të garantuar lirinë e besimit.

 

 

Advertisements