Mes Islamit dhe demokracisë

Nga Elton Karaj *

“Islami dhe demokracia” është një nga temat më të rëndësishme që zë vend në diskutimet bashkëkohore të shoqërive myslimane. Pavarësisht kësaj nuk mund të thuhet që mes Islamit dhe demokracisë është kryer një krahasim i shëndoshë. Kurse analizat në gjuhën shqipe janë thuajse inekzistente. Qëllimi i artikullit tonë nuk është të ezuarojmë këtë temë në mënyrë shteruese, por të theksojmë disa piketa orientuese rreth marrëdhënies mes Islamit dhe demokracisë, duke qartësuar konceptet bazike.

Feja dhe demokracia, dy fenomene të ndryshme

Në radhë të parë feja dhe demokracia janë dy fenomene të ndryshme. Islami është një fe me burim hyjnor, që ka për qëllim lumturinë e njeriut në këtë jetë dhe në jetën e përtejme. Ai fokusohet së pari në aspektet e pandryshueshme të jetës dhe ekzistencës, siç janë çështjet e besimit, disa urdhëresa që ndalojnë vepra të caktuara si imoraliteti, gënjeshtra, marrja e jetës së njeriut ose që lejojnë vepra të tjera të caktuara. Këto s’mund të ndryshojnë me kalimin e kohës. Pra feja ka një aspekt të patjetërsueshëm, ndërsa sistemet apo ideologjitë politike, sociale dhe ekonomike interesohen vetëm për ca aspekte të paqëndrueshme shoqërore të jetës sonë tokësore. Për sa i përket demokracisë, pavarësisht se nuk ka një përkufizim të pranuar nga të gjithë, mund të thuhet se është një formë drejtimi rezultat i intelektit, vullnetit dhe njohurive të njeriut.

Nga kjo perspektivë, feja në përgjithësi dhe Islami në veçanti, nuk mund të krahasohen në të njëjtat baza me demokracinë apo me çdo sistem tjetër politik, social ose ekonomik. Në momentin që Islami trajtohet si një ideologji politike, sociologjike dhe ekonomike, më tepër sesa si një fe, atëherë nisin problemet dhe përplasjet. Ky ndoshta është edhe shkaku më kryesor i qasjeve negative të një pjesë të politikanëve myslimanë karshi demokracisë. Prandaj është e rëndësishme të theksojmë që Islami dhe demokracia nuk janë në përputhshmëri totale, por njëkohësisht nuk janë as alternativa dhe as e kundërta e njëra-tjetrës. Atëherë do të duhet që Islamin dhe demokracinë t’i analizojmë të pavarura nga njëra-tjetra dhe kështu, me një vështrim objektiv, të nxjerrim pikat e përbashkëta apo dallimet në çështjet ku këto dy këndvështrime kryqëzohen.

Hapësira e interpretueshme

Në literaturën klasike jurisprudenca islame (fikhu) ndahet në tre kapituj: adhurimet, marrëdhëniet civile dhe ndëshkimet. Në një parim juridik thuhet: “Thelbësore në çështjet e adhurimeve është harami/e ndaluara, kurse në marrëdhëniet civile thelbësore është e lejuara”. Adhurimet në Islam kanë një formë të caktuar të diktuar nga vetë Krijuesi dhe s’mund të ndryshohen nga njerëzit, sepse forma e adhurimit nuk mund të deduktohet nga arsyeja dhe interpretimi njerëzor. Prandaj në Islam është rreptësisht e ndaluar të shpikësh adhurime të reja apo të tjetërsosh ato ekzistentet, gjë që edhe nga vetë Profeti Muhamed (a.s) është quajtur “humbje dhe devijim”. Kurse në çështjet e marrëdhënieve civile si martesa, divorci, trashëgimia; aktet e tjera si shitblerja, qiraja, këmbimi i parave; përzgjedhja e drejtuesit të shtetit, format e drejtimit të institucioneve të shtetit, taksat, etj., thelbësore është e lejuara. Kuptimi i kësaj është që Islami ka vendosur disa parime, të cilat nuk mund të shkelen, siç janë respektimi i të drejtës së pronës, liria e shprehjes së vullnetit në platforma të ndryshme, e drejta e votës, ndalimi i kamatës, shenjtëria e jetës së njeriut, etj., dhe përtej këtyre parimeve i ka lënë njerëzve një hapësirë shumë të gjerë të interpretueshme, ku ata mund të lëvrojnë me qëllim që të ndërtojnë një sistem për një jetë sa më të rregullt. Në këtë aspekt s’ka rëndësi emërtimi i këtij sistemi, por parimet mbi të cilat ai ngrihet.

P.sh., Kurani nuk dikton një sistem të caktuar politik. Këtë e vërteton edhe vetë fakti, që në një literaturë kaq të pasur juridike që ka nisur të përpilohet sistematikisht thuajse një shekull e gjysmë pas ardhjes së Islamit, vepra e parë e mirëfilltë në fushën e sistemit qeveritar është shkruar në shek. X, d.m.th., katër shekuj pas ardhjes së Islamit. Për katër shekuj me radhë nuk është ndier nevoja për të përpiluar një vepër, që në njëfarë mënyre do të formulonte doktrinën e një sistemi politik islam. Shkaku kryesor i kësaj është fakti që Islami nuk dikton një sistem të caktuar politik. Por, në të njëjtën kohë, si në Kuran, po ashtu edhe në jetën e Profetit Muhamed (a.s), gjejmë plot parime universale në lidhje me të drejtat dhe përgjegjësitë e drejtuesve dhe të popullit. Nga këtu mund të dalim në pyetjen: A përkon demokracia me këto parime apo jo?

A përkon demokracia me parimet islame?

Me plotgojë mund të themi se Islami është në mospërputhje të plotë me diktaturën dhe autokracinë, sepse këto të fundit bazohen në drejtimin totalitar të një personi, ndërkohë që Islami urdhëron konsultën e gjerë. Islami nuk përputhet as me oligarkinë, e cila bazohet në drejtimin e një klase të caktuar, ndërkohë që feja islame kërkon barazi mes njerëzve dhe kjo bie ndesh me ndarjen e shoqërisë në klasa. Gjithashtu Islami s’ka asnjë përputhje me teokracinë, që bazohet në drejtimin e një personi që pretendon se është i pajisur me cilësi hyjnore apo që mbështetet nga burime hyjnore. Sepse është e vërtetë që në besimin islam gjykimi dhe sundimi në terma absolute janë të Allahut, por ushtrimi i këtyre kompetencave i është dhënë popullit.

Për t’u kthyer te demokracia, nëse do të nisemi nga modelet e demokracisë në vendet perëndimore apo aplikimet e Islamit në vende të ashtuquajtura lindore ose islame, mospërputhjet dhe keqkuptimet janë të pashmangshme. Ajo që shohim është fakti se, si perëndimi, po ashtu edhe lindja bien dakord në respektimin e të drejtave të njeriut dhe në ndërtimin e një sistemi të shëndoshë ku vlerat e larta universale të përfaqësohen dhe të respektohen, por kryesisht në praktikën e brendshme të vendeve lindore islame dhe në politikat e jashtme të vendeve perëndimore, hasim mospërputhje mes teorisë dhe praktikës. Në sy të shumë myslimanëve demokracia është një tmerr, ashtu siç është Islami për shumë perëndimorë. Është mëse e qartë që ndodh kështu për shkak se të dyja palët nuk prezantohen me sistemet dhe botëkuptimet, por me përfaqësuesit e këtyre dy botëkuptimeve. Nëse të ashtuquajturit përfaqësues, nuk e përfaqësojnë kauzën e tyre, atëherë, për të kuptuar çështjen dhe për t’i dhënë zgjidhje problematikës, do të detyrohemi të zbresim në rrafshin teorik.

Parimisht, për sa i përket fesë islame, e rëndësishme është që forma e drejtimit të mos bjerë ndesh me parimet juridike dhe morale të fesë. E parë nga ky aspekt, demokracia është një nga sistemet që përputhet më tepër me Islamin. Këtu s’duhet harruar edhe fakti, që tashmë bota ka gjetur një formë që mund t’i bashkojë të gjithë dhe ky është një hap tepër i rëndësishëm. Po ku qëndron kjo përputhshmëri mes Islamit dhe demokracisë? Pa u zgjatur shumë, të themi që elementët thelbësorë të demokracisë janë sigurimi i lirisë së individëve dhe mbrojtja e tij me anë të ligjeve, funksionimi i parlamentit si përfaqësues i të drejtave të popullit, e drejta përdorimit të votës dhe bashkëjetesa në shumëllojshmëri kulturore e fetare. Të gjithë këta elementë gjenden në parimet e modelit të qeverisjes islame, të cilat përkthehen me “zgjedhjet, besën, konsultimin dhe parimet e Kartës së Medinës”.

Elementët e përbashkët mes Islamit dhe demokracisë

Zgjedhjet dhe besa (bej’at)

Një nga elementët thelbësorë të demokracisë është pjesëmarrja e popullit në zgjedhje të drejtuesve dhe përfaqësuesve të tyre, si dhe që këto zgjedhje t’i karakterizojë liria e shprehjes së vullnetit të çdo individi. Në këtë aspekt, Profeti Muhamed (a.s) ka aplikuar institucionin e bej’atit. Bej’at do të thotë “të pranosh, të jesh dakord, të shprehësh kënaqësinë, të japësh besën, etj”. E parë nga sistemi zgjedhor i ditëve të sotme, këtu gjejmë një përputhshmëri të dukshme mes bej’atit dhe të drejtës së votës. Sepse bej’ati është përkufizuar si “marrëveshje mes popullit dhe drejtuesit, ku çdo palë pranon detyrat dhe përgjegjësitë përkatëse”. Kjo praktikë e nisur me Profetin Muhamed (a.s), me disa ndryshime të vogla, është zbatuar në vendet islame deri në periudhën e Perandorisë Osmane.

Ndërkohë, besa/vota e marrë me dhunë është e pavlefshme edhe fetarisht. Kurse sigurimi i drejtësisë, barazisë mes individëve dhe të drejtave juridike të gjithsecilit janë ndër bazat e fesë islame. Nëse demokracinë do ta pranonim si një sistem, që siguron të drejtat themelore dhe lirinë, si dhe që merr përsipër realizimin e kërkesave të popullit, atëherë është e pakuptimtë të flasim për ndonjë dallim mes demokracisë dhe Islamit.

Konsultimi (shûrâ)

Një institucion tjetër shumë i rëndësishëm në demokraci është parlamenti, që zgjidhet nga populli dhe përfaqëson vullnetin e tij. Në literaturën islame parlamenti përkon me institucionin e shûrâ-s, që është një këshill i përgjithshëm. Shûrâ do të thotë “këshillim” dhe Kurani shprehet qartësisht, se çdo vendim duhet të merret si rezultat i një këshillimi të shëndoshë. Këtë e shohim në versetet në vijim: “Ti fali ata, lutu për faljen e tyre dhe në punët e tua konsultohu me ta”. (Al Imran, 3:159) “Dhe punët e tyre rregullon me anë të konsultimit”. (Shûrâ, 42:58)

Ky është një urdhër kuranor i padiskutueshëm, i cili në praktikën e Profetit Muhamed (a.s), shpreh edhe parimin e shumicës. Pra Islami urdhëron këshillimin me personat përgjegjës në lidhje me një çështje dhe aplikimin e vullnetit të shumicës së këtij këshilli. Pasi çështja kalon në sistemin e këshillimit, atëherë mendimi i drejtuesit të shtetit ka vlerë aq sa mendimi i një anëtari të zakonshëm të këshillit të përfaqësuesve të popullit. Vetë Profeti Muhamed (a.s) ka qenë shumë praktik në çështjen e këshillimit dhe s’ka pasur asnjë kompleks në zbatimin e vendimeve të përbashkëta, pavarësisht se kanë qenë në kontradiktë me mendimin e tij personal. Gjatë jetës së Profetit Muhamed (a.s) si dhe në 30 vitet e para, pasi ai ndërroi jetë, sistemi i këshillimit ka gjetur një zbatim të padiskutueshëm dhe shumë të suksesshëm. Por në vitet në vijim ky sistem nuk është zbatuar në mënyrë shumë eficente.

Karta e Medinës

Nuk mund të kalonim pa e përmendur aplikimin për herë të parë të një drejtimi me baza islame, që përfaqësohet me Kartën e Medinës. Karta e Medinës, e përpiluar dhe zbatuar nga largpamësia e një personaliteti si Profeti Muhamed (a.s), është marrëveshja e parë në emër të shtetit të parë islam. Kjo marrëveshje respekton lirinë e besimit, të drejtat universale të njeriut, të drejtën e pronës, përgjegjësitë financiare e ushtarake, etj. Njerëz me përkatësi të ndryshme besimi, kulturore dhe etnike kanë arritur të bëjnë një marrëveshje të gjerë dhe të detajuar për të jetuar së bashku. Madje Karta e Medinës tregohet edhe si një model ideal për një sistem me pjesëmarrje politike të përfaqësuesve nga çdo fraksion i shoqërisë. Të gjithë këta fraksione kishin bazuar jetesën e tyre të përbashkët, në të drejta politike dhe përgjegjësi ekonomike e ushtarake të barabarta. Gjithsecili jetonte besimin e vet në liri të plotë. Kur kishin nevojë për të shkuar në gjykata, pavarësisht se drejtuesi i këtij shteti ishte Profeti Muhamed (a.s), pra një drejtues mysliman, populli kishte të drejtën të gjykohej sipas rregullave dhe ligjeve të fesë që i përkiste.

Në mbyllje

Duket qartë që të refuzosh një sistem politik apo shoqëror vetëm për shkak të emërtimit apo të prejardhjes nuk ka asnjë kuptim. E rëndësishme është se çfarë ky sistem përfaqëson, parimet që përmban dhe çfarë na ofron. E parë në këtë këndvështrim, pavarësisht se të flasësh për një përputhshmëri totale është e pamundur, rezulton se demokracia është sistemi më i ngjashëm njerëzor me parimet e përgjithshme juridike islame. Pra shoqëria mund të jetojë në demokraci duke qenë njëkohësisht myslimane. Madje me plot gojë mund të themi, që, Islami, me parimet e tij juridike dhe morale, është i predispozuar t’i shtojë vlera dhe të kontribuojë në një sistem demokratik më të shëndoshë. Gjithashtu, edhe demokracia e aplikuar në formën më të drejtë, do të kontribuonte jashtë mase në sistemet politike drejtuese të vendeve islame, të cilat aktualisht janë në një situatë të mjerë.

* Doktorant në Jurisprudencën Islame, Anëtar i Këshillit të Teologëve dhe imam i Xhamisë së Et’hem beut

Advertisements