Toleranca fetare shqiptare si vlerë shoqërore

Nga Prof. Gjergj Sinani *

“Kur kënga e hoxhës zbret nga minarja, myslimanët ndërpresin punën dhe shkojnë në xhami, pasi kanë larë në vijën e ujit këmbët dhe duart e tyre. Të premten pasdite pazari është i mbyllur. Ai mbyllet gjithashtu edhe të dielën pasdite. Kësisoj është zgjidhur një problem delikat duke i bërë qejfin edhe Jezuit edhe Muhamedit. Tirana, që numëron 15 mijë myslimanë dhe 2 mijë të krishterë, arrin t’i trajtojë njëlloj të dyja besimet”.

Kështu shkruante më 1922 zvicerania Nowlle Roger në revistën e njohur Revue des deux Mondes për Tiranën. Besoj se e njëjta frymë tolerance shfaqet edhe sot në Tiranë, por edhe në të gjithë Shqipërinë, pas rikthimit përsëri tek e shenjta pas natës totalitare. Si dëshmi të kësaj tolerance po sjell edhe një pasazh tjetër nga e njëjta autore. “Disa ditë më parë në një kishë ortodokse të Tiranës po kremtohej ceremonia e përmortshme e një oficeri shqiptar të krishterë, i ndarë nga jeta. Në këtë ceremoni merrnin pjesë edhe myslimanë, të cilët mbanin edhe një prej kurorave. Hoxhallarët mbanin qirinjtë. Prifti i krishterë nderoi Muhamedin dhe hoxha mysliman nderoi Jezu Krishtin…

Kështu e kuptojnë bashkimin e kryqit me gjysmëhënën shqiptarët, gjë që perëndimi nuk ka reshtur kurrë së kundërshtuari…”.

Evolucioni i fenomenit fetar në Shqipëri mund të përmblidhet në një frazë të vetme, feja ka kaluar nga qenia në mosqenie dhe përsëri në qenie. Në të tre këto momente feja ka tentuar drejt vetëpërcaktimit të identitetit të saj, përmes një lëvizjeje të vështirë, sidomos në terrenin ballkanik, ku rrebeshet politike dhe mentalitetet nacionaliste kanë qenë dhe mbeten mjaft të forta, shpesh të shoqëruara dhe me pasoja katastrofike.

Pas Luftës II Botërore, feja pësoi një rrudhje të thellë që shkoi drejt ndalimit zyrtar të saj më 1967. Ndalimi me ligj i fesë nuk do të thotë se ajo u asgjësua përfundimisht. Besimtari nuk u ndodh para asgjësë, përderisa ai kishte një zot ekzistencial, një “Ti” hyjnor, të cilit mund t’i lutej në heshtje dhe strukturat e pushtetit nuk mund t’ia zbulonin. Pra ndalimi me ligj i fesë nuk do të thotë se besimi u zhduk përfundimisht. Ai gjeti forma të mbijetonte.

Duke pasur parasysh sfondin historik të feve në Shqipëri si dhe periudhën e regjimit komunist, atëherë shtrohet çështja se cilat janë problemet me të cilat ndeshet riafirmimi i fesë. Këto probleme mund t’i klasifikojmë në tre nivele:

Së pari, në nivelin dogmatik. Këtu është fjala për larminë e problemeve që i përkasin vetë feve, domethënë se si mësimet e shkrimeve të shenjta të bëhen sa më të kapshme dhe pjesë e pandarë e shpirtit të besimtarëve. Kjo çështje ka rëndësi të veçantë për vetë identitetin e fesë dhe rolin e saj në jetën shqiptare pas 30 vjet ndalimi zyrtar, si dhe me rolin e saj në jetën morale dhe shpirtërore.

Së dyti, në nivelin juridik. Shqipëria është duke hyrë në një rrugë të re, që karakterizohet nga pohimi i të drejtave njerëzore dhe, në këtë kuadër edhe nga liria e besimit. Aktualisht është vendosur liria e fesë dhe përveç drejtimeve tradicionale si katolicizmi, ortodoksia dhe myslimanizmi, kanë hyrë dhe drejtime të tjera. Përpara një situate të tillë përbën domosdoshmëri hartimi i një ligji për të rregulluar marrëdhëniet e feve dhe shtetit. Për këtë ekziston një përvojë shqiptare, por ka rëndësi edhe njohja e përvojës botërore për rregullimin e marrëdhënieve të tilla. Është e kuptueshme që shteti nuk duhet të ndërhyjë në çështjet fetare dhe çështja e besimit duhet të jetë një çështje private e vullnetit të lirë të qytetarëve. Është e domosdoshme të theksohet një gjë e tillë po të mbajmë parasysh faktin e bashkekzistencës historike të tri feve në Shqipëri.

Së treti, në nivelin dogmatik shpirtëror, komunitetet fetare mund dhe duhet të ndikojnë në lartësimin shpirtëror të shqiptarëve.

Këto janë tre probleme themelore nga zgjidhja e të cilave do të varet, në një masë të madhe, jo vetëm roli i fesë por edhe shëndeti moral e social i shoqërisë shqiptare.

Pluraliteti fetar në Shqipëri ka ekzistuar para atij politik dhe historikisht ky pluralitet nuk e ka rrezikuar ekzistencën dhe identitetin kombëtar. Mund të themi se ky pluralitet është një rezultat historik dhe kulturor mjaft i rëndësishëm, i cili meriton të respektohet dhe jo të përdoret në funksion të faktorëve destabilizues të paqes sociale. Kështu glorifikimi i një besimi në dëm të besimeve të tjera nuk bën gjë tjetër veçse e shton problematikën e rënduar politike dhe sociale të shoqërisë shqiptare.

Ne jetojmë në një botë ku izolimi nuk është më i mundur. Jetojmë në një epokë që karakterizohet nga lëvizshmëria e popujve dhe një përzierje e kulturave të pashembullta. Ne të gjithë jemi të ndërvarur dhe kemi një përgjegjësi të përbashkët, të cilës nuk mund t’i fshihemi, për të krijuar një shoqëri të re të bazuar mbi pluralizmin.

Si element mjaft i rëndësishëm kulturor, feja në Shqipëri ka një rol shumë të madh në kultivimin e vlerave dhe atyre formave të jetës, të cilat respektojnë vizionin për botën të çdo kulture dhe feje. Për disa kultura, feja ka përfaqësuar aspiratat më të larta të ekzistencës njerëzore. Në kultura të tjera fetë kanë qenë institucione që pohonin se sillnin përsosjen. Për shkak të faktorëve historikë dhe politikë, feja në Shqipëri nuk u ngrit në të tilla nivele. Tashmë ajo i ka të gjitha mundësitë që t’i pohojë vlerat e saj.

Në këtë kontekst përgjegjësia fetare është mjaft e madhe. Fetë duhet të bëhen burim energjish ndërtuese. Fetë nuk duhet të identifikohen me pushtetet politike, ekonomike dhe sociale, me qëllim që të jenë të lira për t’i hapur rrugën drejtësisë dhe paqes. Ne duhet të mbajmë parasysh jo vetëm të kaluarën botërore, por edhe të kaluarën tonë jo shumë të largët kur feja paraqitej si shërbëtore e politikës, madje të politikës së pushtuesve të vendit. Kështu mund të shpëtohen vlerat fetare. Komunitetet fetare në Shqipëri duhet të kenë kujdes që zelli fetar të mos përzihet me fanatizmin. Kjo jo vetëm që do të rrezikojë paqen sociale, por mund të dëmtojë edhe vetë bazat e doktrinave fetare. Fetë në Shqipëri mund të kontribuojnë në krijimin e një kulture të paqes të bazuar në tolerancën, dialogun dhe mirëkuptimin e ndërsjellë.

Përpara klerikëve shqiptarë shtrohet një detyrë e dyfishtë: restaurimi i mesazhit hyjnor dhe dialogu vëllazëror ndërmjet feve të ndryshme. Fjala këtu është për të shëruar kujtesën e kaluar nga ku buron nevoja për një rishikim të historive të feve. Detyra e dytë ka të bëjë me një veprim ndërkulturor mbi bazën e një dialogu frytdhënës ndërmjet feve, pasi ajo ç’ka na bashkon është shumë më e rëndësishme nga ajo që na ndan.

Toleranca si vlerë

Në shumë takime dhe konferenca vihet me të drejtë në dukje toleranca fetare që ka ekzistuar në Shqipëri. Duhet ta pranojmë se kjo tolerancë është rezultat i faktorëve historikë dhe i veprimtarisë së patriotëve shqiptarë që vunë si prioritare bashkimin dhe identitetin kombëtar. Toleranca fetare është me të vërtetë një vlerë e rëndësishme shqiptare, e cila duhet ruajtur dhe zhvilluar. Toleranca nuk është thjesht një çështje e ndërgjegjes individuale. Ajo është në një raport të ngushtë me ligjin, nëqoftëse do ta ndërtojmë argumentin mbi bazën e modelit të një shoqërie demokratike.

Për të treguar frymën e tolerancës së shqiptarëve, po kufizohem të përmend disa autorë të huaj sipas një perspektive historike.

Sër Charles Eliot, në fillim të shekullit të kaluar, ka shkruar: “Shqiptarët kanë një antipati natyrore ndaj bindjes si në sferën shpirtërore dhe atë temporale. Në kohën e pushtimit turk nominalisht ata ishin të krishterë, megjithëse, nga numri i zakoneve pagane, të cilat ende mbijetojnë në dasmat e tyre, funeralet dhe ceremoni të tjera, mund të supozohet se konvertimi i tyre ishte vetëm artificial. Për pasojë, ata dallohen në përqafimin e Islamit më shpejt se ndonjë racë tjetër evropiane. Ky ndryshim i besimit ndodhi kryesisht në dy epoka, së pari, fill pas pushtimit dhe, së dyti, në shekullin XVII, kur ndodhi një apostazi e gjerë për shkak të faktit se hapej një karrierë e mirë për myslimanët evropianë në këtë periudhë. Por edhe në shekullin e tanishëm, fise dhe fshatra e kanë ndryshuar fenë për shkaqe fare të vogla. Sipas historisë, pjesë të një fisi të krishterë u bënë muhamedanë sepse prifti i tyre, i cili shërbente në disa fshatra dhe i vizitonte ato së pari, ngulmuan mbi thënien e meshës në një orë të paarsyeshme. Në tërësi, veriorët kanë qenë më besimtarë ndaj krishterimit se jugorët, me gjasë sepse ata lejoheshin të mbanin armë. Në ditët tona, të krishterët ndërmjet toskëve të Kishës Ortodokse, por edhe në veri shumë praktika të Pashkëve thuhet se ende vëzhgohen, të tilla si sakramenti i eukaristisë së laikëve në dy lloje. Kisha Katolike Romane në Shqipëri është nën mbrojtjen e Austrisë dhe jo të Francës si në pjesët e tjera të Turqisë. Shenjat e jashtme të Islamit janë të pakta; xhamitë janë të rralla, vera pihet haptazi dhe praktikohet betimi mysliman përmes virgjëreshës… Shumica e myslimanëve shqiptarë i përkasin dervishëve bektashi, të cilët, pavarësisht faktit se zyrtarisht lidhen me qeverinë turke përmes jeniçerëve, janë një nga sektet muhamedanë më pak ortodoksë dhe thuhet se mësojnë në mënyrë sekrete, jo vetëm panteizmin, por, gjithashtu doktrinën se nuk ka precepte morale që ndalojnë zgjedhjen”[1].

Swire, kundër atyre që identifikonin fenë me kombin shkruante: “Shqiptari nuk është fanatik fetar. Për të feja nuk nënkupton nacionalitet; dhe progresi drejt realizimit të aspiratës së tij kombëtare ka qenë penguar në një masë të madhe nga paaftësia e botës për të kapur faktin se një mysliman shqiptar nuk është aspak një turk.”[2].

Barrije në veprën Çështja shqiptare shkruante: “Një fakt, absolutisht i dallueshëm dhe që në Lindje duhet konsideruar si përjashtim, është se ky karakter [nacional] ka mbizotëruar ndaj çdo konsiderate tjetër. Ndërkohë që te të gjithë popujt fqinjë, ideja fetare pothuajse gjithmonë dhe për një kohë të gjatë ka dominuar ndjenjën nacionale… shqiptarët gjithmonë kanë mbetur shqiptarë dhe e kanë mjaft të gjallë ndjenjën e solidaritetit të tyre me bashkatdhetarët e tyre të kulteve të tjera”.

Alain Ducellier, duke folur për kthimin në myslimanizëm vlerëson frymën e tolerancës fetare ndër shqiptarë: “Si përfundim, duket, megjithë burimet e pakta, se në qoftë se Shqipëria ishte përfshirë në masë nga besimi roman, ky fitoi ngadalë terren në vend ku aristokracia natyrisht ishte e para që u konvertua, konvertim që më shumë frymëzohej nga motive të rendit politik: duke kaluar nga Veriu në Jug, kalohej kështu nga një vend me mazhorancë katolike në rajonin e Durrësit, ku ligji latin prirej ngadalë drejt ekuilibrimit me besimin ortodoks, për të arritur së fundi, që para kufijve të provincës bizantine të Vlorës, në një zonë ku ortodoksia mbeti qartësisht mbizotëruese. Me pak nuanca, pozicionet përkatëse të dy konfesioneve në Shqipëri, që në gjysmën e parë të shek. XIV, ishin ato që janë edhe sot. Përsa i takon faktit që, nga viti 1350, u krye në Shqipërinë qendrore një luftë e pasigurtë ndërmjet dy konfesioneve, kontribuoi fuqishëm për të shpjeguar kalimin, relativisht të shpejtë të këtij rajoni, në Islam, në shekullin në vazhdim, ndërkohë që blloqet kompakte të Veriut dhe të Jugut do t’ia dilnin, pak a shumë të mbaheshin…Që nga kjo epokë, dhe për shkak të pozitës së saj gjeografike, Shqipëria dëshmoi një tolerancë fetare tepër të rrallë dhe që do të mbetet një nga tiparet permanente të historisë së saj, cilëtdo qofshin protagonistët. ”[3].

Këto pohime dhe shumë të tjerë nga mendimtarë të huaj dhe shqiptarë, bashkohen në një pikë: toleranca shembullore fetare ndërmjet shqiptarëve.

**********

[1] Sir Charles Eliot: Turkey in Europe, Edward Arnold, London, 1908, p. 354  – 355.

[2] J. Swire: ALBANIA the Rise of a Kingdom, Arno Press & the New York Time, New York, 1971, p. 39).

[3] Alain Ducellier: “La façade maritime de l’Albanie au Moyen Age”, Institut for Balkan Studies, Thessaloniki, p. 437.

————————-

*pedagog, Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Shkencave Sociale

Advertisements