Përfshirja e aktorëve fetarë në politikat e sigurisë: Paradoks apo paradigmë?

Nga Arjan Dyrmishi *

Ky artikull rreket të trajtojë problemin e përfshirjes gjithnjë e më të madhe të aktorëve fetarë në kornizën e sigurisë së një shteti laik dhe multifetar si Shqipëria. Ky paradoks përbën një dilemë sigurie pasi përfshirja e fesë në çështje të politikave bie ndesh me laicizmin, i cili parashikon kufizimi i rolit të fesë në politikë. Në kushtet e Shqipërisë ky paradoks bëhet edhe me kompleks pasi afetarizmi ka përbërë doktrinën qendrore të procesit të formimit dhe konsolidimit të shtetit-komb shqiptar që në fillesat e tij. Përgjatë gjithë shekullit të njëzetë, stabiliteti dhe kohezioni politik i vendit ka qëndruar mbi zbatimin e kësaj doktrine. Përfshirja në rritje e fesë në procese të tilla mund të shpjerë edhe në cenimin e parimit të barazisë së feve dhe rritjen e konkurrencës ndërfetare.

E lënë në hije për shkak të Luftës së Ftohtë, në fillim të viteve 1990 ndikimi dhe roli i fesë në shoqëri dhe politikë ka pasur një tendencë në rritje në nivel global. E shfaqur fillimisht në kontekstin e demokratizmit, kryesisht në vendet postkomuniste dhe në konfliktet e armatosura në Lindjen e Mesme dhe Afrikë, që pas sulmeve terroriste të 11 shtatorit 2001, ndikimi i fesë u rrit ndjeshëm edhe në vendet perëndimore për shkak të përfshirjes së saj në kornizën e sigurisë. Në dekadën e fundit, por kryesisht që pas shfaqjes së Shtetit Islamik të Irakut dhe Levantit (ISIL), vihet re një përfshirje më e madhe e aktorëve fetarë në përpjekjet për parandalimin e radikalizmit dhe ekstremizmit të dhunshëm.

Edhe Shqipëria nuk i ka shpëtuar kësaj tendence, përkundrazi në reagim të ateizmit të shpallur për mbi dy dekada nga shteti ish-komunist, rikthimi i fesë u shfaq edhe më fuqishëm dhe me një prirje për të mbushur në mënyrë të përshpejtuar boshllëkun fetar të krijuar nga periudha ateiste.

Bazuar në konstatimin e profesorit emeritus të Universitetit të Bostonit, sociologut Peter L. Berger, në fund të viteve 1990, se “bota sot është aq furishëm fetare sa nuk ka qenë ndonjëherë”,[1] edhe Shqipëria shfaqi prirje të ndikimit të fesë që e tejkalonte edhe periudhën e para Luftës së Dytë Botërore. Kjo prirje shihet që te përcaktimi i laicizmit dhe i raporteve me fenë në kornizën kushtetuese post-ateiste.

Në ndryshim nga dispozitat kalimtare kushtetutës së vitit 1991 ku përcaktohej në mënyrë të qartë dhe të drejtpërdrejtë se “Republika e Shqipërisë është shtet laik”, Kushtetuta e miratuar në vitin 1998 laiciteti shprehet në mënyrë indirekte me përcaktimin se “në Republikën e Shqipërisë nuk ka fe zyrtare’ dhe se ‘shteti është asnjanës në çështjet e besimit’. Në ndryshim edhe nga kushtetutat e periudhës ndërmjet dy luftërave botërore (1922, 1925, 1928) ku përcaktohej shprehimisht se “Feja nuk mund të formojë pengime juridike” dhe se “Fetë dhe besimet kurrsesi nuk mund të përdoren për qëllime politike”, Kushtetuta e vitit 1998 nuk e ndalon shprehimisht ndarjen ndërmjet fesë dhe politikës. Nga ana tjetër, duke parashikuar si parim “respektin e ndërsjellë dhe pavarësinë’ dhe marrëveshjet e lidhura ndërmjet Këshillit të Ministrave dhe këtyre bashkësive si instrumente për rregullimin e marrëdhënieve Kushtetuta i krijon hapësira feve që të formojnë pengime juridike.

Në kornizën e sigurisë rritja e ndikimit të fesë evidentohen më tendencën në rritje të vlerësimit të fesë si faktor sigurie ose/dhe pasigurie në dokumentet strategjikë të sigurisë kombëtare.

Në dokumentin e parë të Politikës së Sigurisë të vitit 1995 nuk ka ndonjë referencë për fenë, ndërkohë që feja shfaqet për herë të parë si çështje sigurie në Strategjinë e Sigurisë Kombëtare të vitit 2000, e cila trajtonte ‘ndarjet fetare si rrezik sigurie’ për rajonin dhe përcaktonte mbrojtjen dhe respektimin e lirisë fetare ndër parimet e sigurisë së vendit.

‘Ndarjet fetare dhe potenciali i tyre për konflikte dhe tensione në rajonin e Ballkanit’ përshkruhen si rreziqe edhe në dokumentin e Strategjisë së Sigurisë Kombëtare të vitit 2004 ndërsa dialogu dhe bashkëpunimi pavarësisht përkatësive fetare përcaktohet si instrument në realizimin e sigurisë së brendshme.

Feja dhe ndikimi i saj në mjedisin e sigurisë trajtohen më gjerësisht në Strategjinë e Sigurisë Kombëtare të vitit 2014, e cila është në fuqi aktualisht. Harmonia ndërfetare përcaktohet si një nga vlerat historike të kombit shqiptar dhe ‘mbizotërimi i harmonisë ndërfetare në rajon’ si një nga interesat strategjikë të Shqipërisë, ndërsa ‘rritja e radikalizmit fetar dhe rreziku i tij për vlerat e harmonisë fetare dhe që mund të shkaktojë tension shoqëror’ përcaktohet si një nga rreziqet e brendshme për vendin.

Strategjia Kombëtare për Luftën kundër Ekstremizmit të Dhunshëm, e miratuar në vitin 2015, parashikon një përfshirje më të madhe të aktorëve fetarë në kuadrin e luftës kundër ekstremizmit të dhunshëm dhe radikalizmit. Strategjia përcakton si mision të saj forcimin e bashkëpunimit dhe partneritetit me bashkësitë fetare dhe ndër masat për realizimin e objektivave të saj parashikon futjen e edukimin fetar përmes arsimimit, apo hartimin e strategjive të komunikimit në bashkëpunim me bashkësitë fetare.

Edhe pse përkon me tendencën e rritjes së rolit të fesë në kontekstin ndërkombëtar, përfshirja gjithnjë e më e madhe e fesë dhe aktorëve fetarë në kornizën e sigurisë përbën një paradoks. Ky paradoks qëndron së pari në faktin se aktorëve fetarë u kërkohet të kontribuojnë në sigurinë e kornizës së shtetit laik.

Së dyti, paradoksi qëndron në faktin se meqë afetarizmi ka përbërë doktrinën qendrore të procesit të formimit dhe konsolidimit të shtetit-komb shqiptar, përfshirja e feve në hartimin dhe zbatimin e politikave shtetërore, përveçse e dobëson laicitetin, krijon kushte për konkurrencë ndërmjet bashkësive fetare dhe eventualisht hapjen e perspektivës për më shumë pasiguri.

Së treti, paradoksi qëndron në faktin se për shkak të ekuivokut në përcaktimin e laicitetit shteti shqiptar nuk ka instrumente të mjaftueshme për të kontrolluar sjelljen e aktorëve fetarë. Ilustrues është pamundësia e shtetit për të zbatuar klauzolën kushtetuese për realizimin e marrëveshjeve ndërmjet bashkësive fetare dhe Këshillit të Ministrave, të cilat u nënshkruan në vitin 2009, njëmbëdhjetë vite mbas miratimit të saj por edhe vetë zbatimin efektiv të këtyre marrëveshjeve.

Edhe pse në marrëveshjen ndërmjet Këshillit të Ministrave dhe Komunitetit Mysliman të Shqipërisë për rregullimin e marrëdhënieve të ndërsjella, një nga qëllimet e marrëveshjes është që “Komuniteti Mysliman të njoftojë organet përkatëse [shtetërore] për deformime, prirje ekstremizuese apo çdo shfaqjeje tjetër ashpërsie në mjediset e besimtarëve të vet”, kjo gjë nuk ndodhi as kur në dhjetëra xhamitë predikohej ideologjia radikale dhe jepeshin kurse të interpretimit ekstremist, që shpunë në rekrutimin e dhjetëra shtetasve për llogari të organizatës terroriste ISIL. Nga ana tjetër, vetë Marrëveshja nuk parashikon sanksione për moszbatim apo shkelje të saj, duke lejuar kështu që pavarësisht marrëveshjeve, bashkësitë fetare, apo fraksione brenda tyre të avancojnë agjenda specifike pa pasur frikën e ndonjë ndëshkimi.

Në kushtet e mungesës së një doktrine të qartë për raportet ndërmjet shtetit dhe fesë, dhe kur mospërcaktimi i qartë i kufijve të laicitetit në kornizën kushtetuese kanë bërë të mundur që aktorët fetarë ta shohin kornizën e shtetit laik si elastike dhe si një mundësi për të rritur ndikimin e tyre është e paqartë nëse përfshirja më e madhe e tyre në kornizën e sigurisë do të prodhojë më shumë siguri apo të kundërtën.

Edhe pse për shkaqe të ndryshme as akademikët dhe as politikëbërësit nuk i kanë kushtuar vëmendjen e duhur trajtimit të fesë në kontekstin e sigurisë kombëtare, kjo bëhet mëse e nevojshme në kushtet kur përpos dominimit të vetëdijes për rëndësinë që ka toleranca fetare për stabilitetin politik dhe sigurinë e vendit, vihet re një ndikim në rritje i aktorëve fetarë, të cilët kundërshtojnë haptazi si laicitetin ashtu edhe parimet mbi të cilat mbështetet identiteti kombëtar, i cili në vetvete është një nga elementët kryesorë të sigurisë së një vendi.

[1]Peter L. Berger. The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics, 1999.


Drejtor, Qendra për Studimin e Demokracisë dhe Qeverisjes

Advertisements